Πέμπτη, 01 Μαρτίου 2012 23:51

    Ντανς Σκότους, Τζον

    Written by
    Rate this item
    (0 votes)
    Ντανς Σκότους, Τζον (John Duns Scotus, Μάξτον 1265 – Κολονία 1308). Σκοτσέζος φιλόσοφος και θεολόγος. Σε πολύ νεαρή ηλικία προσχώρησε στο τάγμα των Φραγκισκανών. Αρχικά σπούδασε στην Οξφόρδη, σε ένα περιβάλλον δηλαδή όπου η επιστημονική παράδοση των φιλοσόφων Ρότζερ Μπέικον (Βάκων), Πέκχαμ και Γκροσατέστα ήταν ακμαία, ενώ στη συνέχεια βρέθηκε στο Παρίσι, όπου ανθούσε η έριδα μεταξύ των θωμιστών, δηλαδή των οπαδών του Θωμά του Ακινάτη (βλ. λ. θωμισμός), των αβερροϊστών, δηλαδή των οπαδών του Άραβα φιλοσόφου Αβερρόη (βλ. λ.), και των οπαδών του αγίου Αυγουστίνου (βλ. λ.). Αφού εργάστηκε για κάποιο χρονικό διάστημα ως καθηγητής στην Οξφόρδη (1301-3), δίδαξε στο Παρίσι, όπου επέστρεψε οριστικά πλέον το 1305.
Το σημαντικότερο έργο του, αν και ημιτελές, είναι η συγγραφή σχολίων για τα Γνωμικά του Πιέτρο Λομπάρντο, γνωστό ως Opus Oxoniense· ο Ν. συνέγραψε έναν ακόμη σχολιασμό για τα Γνωμικά, γνωστό με τον τίτλο Reportata Parisiensa. Ανάμεσα στα έργα του, τα οποία συνιστούν στο σύνολό τους ένα ογκωδέστατο corpus –λαμβάνοντας υπόψη ότι ο συγγραφέας πέθανε πολύ νέος–, συγκαταλέγονται το σύγγραμμα Περί πρώτης αρχής, τα Questiones quodlibetales και τα Questiones in metaphysicam. Χωρίς να συμμερίζεται την πίστη του Θωμά Ακινάτη στη συμφωνία μεταξύ λόγου και πίστης, ο Ν. αναγνωρίζει την αυτονομία της φιλοσοφίας ως επιστήμης, κυρίως όσον αφορά τα προβλήματα που επιδέχονται αποδεικτικής γνώσης, που είναι δυνατόν δηλαδή να μελετηθούν με την επαγωγική μέθοδο της αριστοτελικής λογικής.
Σε συνάφεια με την έννοια της επιστήμης, η μεταφυσική του Ν., αποκλείοντας οποιαδήποτε παραχώρηση στη σφαίρα της εμπειρίας, ξεκίνησε από μια εκ προοιμίου ανάλυση, η οποία επιβεβαιώνει ότι όλες οι σύνθετες έννοιες μπορούν να αναχθούν σε απλές έννοιες και ότι μέσα στις απλές έννοιες υπάρχει σύμφυτη η έννοια του όντος. Το ον, θεωρούμενο στον ακραίο του βαθμό αφαίρεσης, αποκαλύπτεται να έχει μια μονοσήμαντη έννοια, δηλαδή μια έννοια ομόφωνη με όλες τις μορφές της πραγματικότητας. Ίσως γι’ αυτό τον λόγο το ον της μεταφυσικής συγχέεται με το ον της λογικής, δηλαδή με την πιο κενή των μορφών. Το ον της μεταφυσικής αποτελεί μια πραγματικότητα, η οποία, όταν αναλυθεί, φανερώνει την υπόσταση των τρόπων ύπαρξης. Η επιβεβαίωση της ύπαρξης του Θεού έγκειται ακριβώς στην απόδειξη, μέσω της ανάλυσης των τρόπων και των ιδιοτήτων του όντος, της ύπαρξης του απείρου. Η απόδειξη πραγματοποιείται σε δύο χρόνους, αφού σε αρχικό στάδιο υποτίθεται ότι υφίσταται μια πρώτη αρχή στην τάξη του όντος, ενώ στη συνέχεια υποστηρίζεται ότι αυτή η πρώτη αρχή είναι άπειρη, θεωρώντας τον Θεό ως αναγκαίο ον, άρα και προσιτό στον φιλοσοφικό διαλογισμό. Ο Ν., αν και προσέγγισε τις θεωρίες του Άραβα φιλοσόφου Αβικέννα, σύντομα αποστασιοποιήθηκε, απορρίπτοντας την υποχρεωτική παραγωγή του πιθανού όντος από το αναγκαίο ον –χαρακτηριστικό σημείο της μεταφυσικής του Άραβα φιλοσόφου– και δίνοντας έμφαση στην απόλυτη ελευθερία της θείας βούλησης. Ο Ν. επέμεινε στην ελευθερία της θείας βούλησης και στην έμπρακτη απόδειξη των αποτελεσμάτων της. Ο Φραγκισκανός φιλόσοφος, μολονότι υποστήριξε ότι ο Θεός δεν μπορεί να επιδιώκει την αντίφαση, δεν σταμάτησε ωστόσο να διερωτάται γιατί ο Θεός, δηλαδή μια βούληση άνευ αιτίας, δημιούργησε τον κόσμο, έτσι όπως μας παρουσιάζεται, και όχι διαφορετικό. Οι νόμοι και ο ορθολογισμός που συναντώνται στον κόσμο συνιστούν το αποτέλεσμα μιας εκλογής, η οποία δεν έχει άλλη αιτία παρά την παντοδυναμία της θεϊκής βούλησης.
Αναλογικά, ο Θεός θα μπορούσε, ακόμη και σε ηθικό επίπεδο, να καθορίσει πολύ διαφορετικούς νόμους από αυτούς που μας επέβαλε (αν, για παράδειγμα, δεσμευόταν μόνο από τις δύο πρώτες εντολές του Δεκάλογου ως έκφραση των φυσικών νόμων). Άλλο σημαντικό κεφάλαιο στη μεταφυσική του Ν. αποτελεί η μέριμνά του να υποστηρίξει τη συγκεκριμένη ύπαρξη των ατόμων. Για τον Ν., το πραγματικό δεν είναι απαραίτητα και υποκειμενικό. Οι γενικές έννοιες εντοπίζονται σε κάθε ον, στα πλαίσια μιας ιδιαίτερης όψης ή τρόπου, ενώ διαφοροποιούνται ανάλογα με τη μοναδικότητα του εκάστοτε ατόμου. Οι μορφές των ειδών καθορίζονται, εφόσον γίνουν συγκεκριμένες, προσλαμβάνοντας ταυτόχρονα ένα ιδιαίτερο και μοναδικό χαρακτηριστικό. Αφού, όμως, κάθε μορφή είναι πάντοτε γενική και κοινή, αυτός ο καθορισμός δεν μπορεί να προέλθει από κάποια άλλη μορφή, αλλά από μια πράξη ικανή να εξατομικεύσει την ειδική μορφή, με μια οριακή πραγμάτωση, όπως συμβαίνει με την εκδήλωση αυστηρότητας (haecceitas).
Στα πλαίσια των θεολογικών του αναζητήσεων ο Ν. απέκρουσε τη θωμιστική άποψη, η οποία υποστήριζε ότι υπάρχει συνέχεια μεταξύ φιλοσοφικής σκέψης και αληθειών της πίστης. Ο Ν., διαφοροποιούμενος σε αυτό το σημείο από τους Φραγκισκανούς, τόνισε τη διαφορά φιλοσοφίας και θεολογίας, προοιωνίζοντας έτσι τη ριζική διάσπαση, μεταξύ των δύο κύκλων, όπως την ανέπτυξαν θεωρητικά οι οπαδοί του Γουλιέλμου του Όκαμ (βλ. λ. Γουλιέλμος του Όκαμ). Η φιλοσοφική γνώση, ικανή να κατανοήσει τη δομή του όντος, δεν βοηθά στη λύση των προβλημάτων της σωτηρίας, της εκλογής του καλού και του κακού· αυτό το πεδίο ανήκει στη θεολογία. Η πολλαπλότητα των θεμάτων που διαπραγματεύτηκε ο Ν., αλλά και το ημιτελές του συστήματός του ερμηνεύουν τις ποικίλες κατευθύνσεις που συναντώνται κατά την εξέλιξη της σχολής του, στην οποία ανήκουν αξιόλογοι στοχαστές του 14ου αι., όπως ο Ριχάρδος του Κόνινγτον, ο Ιωάννης του Γούτινγκαμ, ο Ροβέρτος Κόουτον, ο Φραγκίσκος του Μεϊρόν, ο Ιωάννης του Μπασόλ, ο Γουλιέλμος του Άλνγουικ και ο Ιωάννης του Ριπατρανσόν.
    Read 2136 times

    Leave a comment

    Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.