Δευτέρα, 05 Μαρτίου 2012 12:50

ρυθμός

Written by
Rate this item
(0 votes)
ρυθμός (Μουσ.). Συμμετρική περιοδικότητα μέσα στον χρόνο. Ιδιαίτερα στη μουσική, η οποία είναι μια τέχνη που εξελίσσεται μέσα στη διάσταση του χρόνου, ο ρ. είναι το ουσιαστικότερο συστατικό της στοιχείο (ίσως, μάλιστα, και να υπήρξε η πρώτη πηγή της), που γίνεται αισθητό με την ένταξή του σε χρονικές ενότητες, οι οποίες αποτελούνται από φθόγγους ορισμένης συνολικά χρονικής διάρκειας (ρυθμικές αξίες). Κάθε μουσική φράση χωρίζεται σε περισσότερες τέτοιες ενότητες και κάθε ενότητα σε περισσότερα τμήματα ή χρόνους, η περιοδικότητα των οποίων υπογραμμίζεται με έναν ιδιαίτερο τονισμό ορισμένων από αυτούς και, κατά συνέπεια, τη διάκρισή τους σε ισχυρούς και ασθενείς. Οι ισχυροί χρόνοι βρίσκονται στην αρχή κάθε ενότητας, υπάρχουν όμως τονισμοί και στη μέση ή ακόμα και στο τέλος της εκάστοτε ενότητας. Η διαφοροποίηση του ρ. εξαρτάται από τη διάρθρωση των ρυθμικών αξιών που συνθέτουν τις ενότητες, καθώς και από τη θέση που παίρνουν οι ισχυροί και οι ασθενείς χρόνοι μέσα στην ενότητα.
Από πολύ νωρίς, εξαιτίας και του φωνητικού χαρακτήρα των μουσικών εκδηλώσεων για λατρευτικούς κυρίως σκοπούς, ο μουσικός ρ. συνδυάστηκε με τον ρ., που δημιουργείται από την προφορά των συλλαβών και των λέξεων, και επομένως με την ποίηση, τέχνη η οποία, όπως και η μουσική, εξελίσσεται επίσης μέσα στον χρόνο. Έτσι, στους αρχαίους Έλληνες ο μουσικός ρ. ταυτίστηκε με τον ρ. της ποίησης σε μια εναλλαγή μακρών και βραχέων φθόγγων, διαρθρωμένων σε πόδες. Ο σημαντικότεροι πόδες ήταν ο τροχαίος (– U) και ο ίαμβος (U –) σε τρεις χρόνους, ο δάκτυλος (– U U) και ο ανάπαιστος (U U –) σε τέσσερις χρόνους και ο κρητικός ή παίων (– U –) σε πέντε χρόνους. Η δυνατότητα μεταβολής των βραχέων (U) σε μακρά (–, θέσει μακρά) δημιούργησε και άλλους ρ.· μεταξύ των στοιχείων που τους αποτελούσαν, ήταν από τη μία μεριά ο ιδιαίτερος τονισμός σε ένα από τα μέρη του ποδός (κύριος τόνος) και από την άλλη η διαδοχή ισχυρών και ασθενών χρόνων (θέση και άρση). Τέλος, στην αρχαία ελληνική μουσική ρυθμική ήταν δυνατόν να συνδεθούν πόδες διαφορετικού τύπου και να επιτευχθεί έτσι μια ακόμα μεγαλύτερη ρυθμική ποικιλία.
Στους χρόνους που ακολούθησαν την ελληνική αρχαιότητα, εξαιτίας και του γεγονότος ότι η ποίηση έχασε σταδιακά τον προσωδιακό της χαρακτήρα και έγινε τονική, η ταύτιση του μουσικού ρ. με τους ποιητικούς πόδες εξαφανίστηκε. Καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, η μουσική –που εξακολουθούσε να είναι στο μεγαλύτερο ποσοστό φωνητική– απέκτησε μελισματικό χαρακτήρα, με αποτέλεσμα τη δημιουργία πρωτότυπων ρυθμικών σχημάτων, τελείως όμως άσχετων με τις βραχείες και μακρές συλλαβές της ποίησης. Ωστόσο, με την εμφάνιση και μετέπειτα ανάπτυξη της πολυφωνίας στη δυτική Ευρώπη και την υπέρθεση, όχι μόνο μελωδικών, αλλά και ρυθμικών σχημάτων, ο ρ. εμπλουτίστηκε σημαντικά. Ήδη από την Αναγέννηση ο τονικός χαρακτήρας της ποίησης, σε συνδυασμό με την εξάπλωση της κοσμικής μουσικής (musica volgare), αλλά κυρίως της ενόργανης μουσικής, όπου το μέλισμα ως καθαρά μελωδικό αλλά και ως ρυθμικό επίσης στοιχείο υποχώρησε αρκετά, οι χρονικές ενότητες μέσα στις οποίες εντασσόταν ο ρ. έγιναν σωστές μονάδες μέτρησης του χρόνου, μικρότερης διάρκειας και πολύ πιο συγκεκριμένες, παίρνοντας την ονομασία μουσικά μέτρα.
Κάθε μέτρο χωρίζεται από το επόμενο με μία κάθετη γραμμή, τη διαστολή, και περιέχει φθόγγους ίσης πάντα συνολικής αξίας, με διαφορετική όμως ρυθμική διάρθρωση. Στη μουσική της δυτικής Ευρώπης υπάρχουν μέτρα: διμερή (2/4, 2/2) με έναν ισχυρό και έναν ασθενή χρόνο, τριμερή (3/4, 3/2, 3/8), με έναν ισχυρό και δύο ασθενείς χρόνους, και τετραμερή (4/4, 4/2) με δύο ισχυρούς και δύο ασθενείς χρόνους. Όπως ακριβώς συνέβαινε με τους πόδες της αρχαίας ελληνικής μετρικής, έτσι και στη μουσική της δυτικής Ευρώπης είναι δυνατή η δημιουργία σύνθετων μέτρων από τον συνδυασμό δύο απλών. Τα συνηθέστερα σύνθετα μέτρα είναι τα: 6/8 (= 2 x 4/8), 9/8 (= 3 x 3/8) και 12/8 (= 4 x 3/8). Αντίθετα, σπανίζουν τα πενταμερή (5/8 ή 5/4 = 2 + 3/8 ή 3/4) και τα επταμερή (7/8 ή 7/4 = 3 + 4/8 ή 4/4), μέτρα τα οποία όμως αφθονούν στη δημοτική μουσική μερικών βαλκανικών χωρών και ιδιαίτερα της Ελλάδας, όπου, μάλιστα, ο ρ. 7/8 (= 3 + 2 + 2/8), επάνω στον οποίο βασίζεται ο γνωστός καλαματιανός χορός (αναβίωση, όπως υποστηρίζεται, από ορισμένους μελετητές του αρχαίου ελληνικού πυρρίχιου), με τρεις ισχυρούς και τέσσερις ασθενείς χρόνους θεωρείται ο τυπικότερος.
Στη σύγχρονη μουσική ολόκληρο το θέμα του ρ. τοποθετήθηκε σε νέες βάσεις, με αποτέλεσμα την επαναξιολόγηση των παλιών χρονικών ενοτήτων, την ουσιαστική (συχνά και πραγματική) κατάργηση του μέτρου ως μονάδας μέτρησης του μουσικού χρόνου και τη δημιουργία μίας μουσικής, ο ρ. της οποίας είναι πιο πολύ εσωτερικός και οπωσδήποτε αρκετά απελευθερωμένος από τα λίγα ή πολύ στενά όρια του μουσικού μέτρου.
Read 702 times

Leave a comment

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.