Πέμπτη, 01 Μαρτίου 2012 15:05

μύθος

Written by
Rate this item
(0 votes)
μύθος (Θρησκ.). Παραδοσιακή αφήγηση ενός λαού, η οποία περιγράφει με συμβολική γλώσσα τις απαρχές των βασικών στοιχείων του πολιτισμού αυτού του λαού και στην οποία αποδίδεται ιδιαίτερη αξία θρησκευτικού χαρακτήρα.
Ο όρος μ., τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν ως συνώνυμο του έπους, της αφήγησης, κατέληξε να χαρακτηρίζει τη φανταστική διήγηση και, στη σύγχρονη εποχή, να ταυτίζεται με το αναληθές, το επινοημένο, καθώς ο μ. θεωρείται αυταπόδεικτος, χωρίς απαίτηση τεκμηρίωσης. Ωστόσο, ένας μ. είναι υποκειμενικά αληθινός και ως τέτοιος αναπαράγεται από τον λαό στη θρησκευτική παράδοση του οποίου ανήκει. Ακόμη και οι πιο πρωτόγονοι λαοί είναι σε θέση να διακρίνουν, με τον τρόπο τους, την αναληθή διήγηση από τον πραγματικό μ., ο οποίος δεν έχει ανάγκη αληθοφάνειας, αλλά στηρίζεται αποκλειστικά στη θρησκευτική πραγματικότητα την οποία εξυπηρετεί. Συνεπώς, για να κατανοούνται ουσιαστικά οι μ. των διαφόρων λαών δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως φανταστικές αναγωγές ιστορικών γεγονότων στο πεδίο του θρύλου, όπως θεωρούσε ο Έλληνας συγγραφέας Ευήμερος (3ος αι. π.Χ., από το όνομα του οποίου προήλθε ο όρος ευημερισμός), ούτε ως αλληγορική έκφραση θρησκευτικών ή φυσικών αληθειών (αλληγορισμός), ούτε ως αφελείς προσπάθειες ερμηνείας των φυσικών φαινομένων και των γεγονότων της ανθρώπινης ζωής (νοησιαρχικές και ορθολογιστικές θεωρίες), ούτε, τέλος, ως ποιητικές εκλάμψεις, προκαλούμενες από τη μυστική συμμετοχή των ατόμων στα φυσικά φαινόμενα (μεταφυσικές θεωρίες).
Ο μ. είναι καταρχήν προφορική παράδοση. Σε ορισμένους λαούς, τους μ. αφηγούνται ειδικά πρόσωπα σε ειδικές περιστάσεις, τα οποία θεωρούνται κάποτε ιδιοκτήτες των μ. που αφηγούνται. Γενικά, το έργο αυτό αναλαμβάνουν αποκλειστικά όσοι έχουν ήδη εμπλακεί και σε άλλες διαδικασίες θρησκευτικού χαρακτήρα. Ιερές επίσης είναι οι περιστάσεις κατά τις οποίες γίνεται αφήγηση μ. (τελετές, γιορτές), ενώ συχνά η ίδια η αφήγηση αποτελεί μια τελετουργία, όταν επιδιώκεται η εκπλήρωση ορισμένων σκοπών (για παράδειγμα, ορισμένοι Πολυνήσιοι αφηγούνται τον μ. της δημιουργίας για να βοηθήσουν έναν δύσκολο τοκετό).
Στους πολιτισμούς όπου υπάρχει γραφή, ο μ. τις περισσότερες φορές διαμορφώνεται σε γραπτό είδος, το οποίο καταχωρίζεται είτε σε λειτουργικά συγγράμματα είτε σε αυτόνομα έργα που αποβλέπουν στη δημιουργία ενός είδους λογοτεχνίας, τηρώντας κάποιες αποστάσεις από τη θρησκεία. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει η Θεογονία του Ησίοδου, η οποία κινείται μεταξύ θρησκευτικού μ. και λογοτεχνίας, ή η Βιβλιοθήκη του Απολλόδωρου, η οποία περιέχει τους αρχαίους ελληνικούς μ., τροποποιημένους ήδη σε λογοτεχνικό είδος. Χαρακτηριστικό φαινόμενο του μ. είναι οι παραλλαγές τις οποίες συνήθως παρουσιάζει. Οι παραλλαγές αυτές οφείλονται σε τεχνικά ή λειτουργικά αίτια, δηλαδή κατά ένα μέρος στην αρχική έλλειψη γραπτών κειμένων (μια προφορική παράδοση υπόκειται μοιραία σε μεταβολές) και κατά ένα άλλο μέρος στην ειδική λειτουργία που καλούνται να επιτελέσουν οι μ. στις διάφορες περιπτώσεις (γεγονός που επιτρέπει την αποκοπή μερών που δεν ενδιαφέρουν σε μια δεδομένη στιγμή και τη διεύρυνση ή τον ιδιαίτερο τονισμό άλλων).
Το περιεχόμενο ενός μ. εξελίσσεται πάντα με την εξιστόρηση της καταγωγής του σύμπαντος ή ενός φαινομένου (κοσμογονικοί μ.), των θεών (θεογονικοί μ.), του ανθρώπου (ανθρωπογονίες) ή θρησκευτικών, κοινωνικών ή πολιτικών θεσμών (αιτιολογικοί μ.). Οι αρχές αυτές αναφέρονται πάντα σε μια εποχή ποιοτικά διαφορετική από την παρούσα, τη λεγόμενη εποχή του μ., η οποία σε διάφορους λαούς υποδηλώνεται με έναν ειδικό όρο. Η πραγματικότητα της εποχής εκείνης δεν μπορεί πλέον να αναπαραχθεί ούτε να μεταβληθεί. Μια τέτοια αντίληψη καταλήγει στην εξασφάλιση των μορφών της πραγματικότητας, αφού τις εκλαμβάνει ως ιερές και αμετάβλητες, γλιτώνοντας έτσι τους ανθρώπους από την αγωνία της αβεβαιότητας. Η βεβαιότητα, για παράδειγμα, ότι ο Ήλιος θα επιστρέφει κάθε μέρα για να φωτίζει τη Γη προκύπτει από το γεγονός ότι ο Ήλιος ιδρύθηκε (= δημιουργήθηκε) κατά την εποχή του μ., ή η εμπιστοσύνη με την οποία συνοδεύεται κάποια θεσμική συμπεριφορά προέρχεται από το γεγονός ότι αυτή η συμπεριφορά ιδρύθηκε (= καθιερώθηκε) κατά την εποχή του μ. Για να τονιστεί η διαφορετικότητα της εποχής του μ. περιγράφεται συνήθως με χαρακτηριστικά τα οποία θεωρούνται αντίστοιχα μιας πρωτόγονης κατάστασης ή ενός γενικού χάους, που αντιπροσωπεύει την προ-κοσμική κατάσταση (για παράδειγμα, επικρατούσε το σκοτάδι, τα ζώα μιλούσαν, οι άνθρωποι έτρωγαν ωμά προϊόντα της γης κ.ά.). Οι διαφορές αυτές δεν είναι αναγκαστικά αρνητικές. Συχνά αντιπαραβάλλονται με τη σκληρή πραγματικότητα της τρέχουσας ανθρώπινης κατάστασης (για παράδειγμα, στη μυθική εποχή κανείς δεν ήταν υποχρεωμένος να εργάζεται, δεν υπήρχαν αρρώστιες, δεν υπήρχε ο θάνατος με τη μορφή της μετάβασης στην ανυπαρξία κ.ά.). Τέτοιες αντιλήψεις οδηγούσαν στην ιδέα ενός χαμένου παράδεισου, γεγονός που σε ορισμένες θρησκείες έφτανε έως τη δημιουργία χαρακτηριστικών φαινομένων, όπως η εσχατολογία και ο μεσσιανισμός (για παράδειγμα, οι πέντε εποχές κατά τον Ησίοδο, χρυσή, αργυρή, χάλκινη, ηρωϊκή, σιδερένια), οι οποίες εξέφραζαν τη βαθμιαία φθορά που προκαλεί ο χρόνος και όσα συμβαίνουν στη διάρκειά του.
Οι πρωταγωνιστές των μ. είναι συχνά θεϊκές μορφές, αλλά γενικά είναι όντα προ-θεϊκά με χαρακτηριστικά χαώδη, όπως είναι και η εποχή του μ.

μύθοι με ζώα. Στους εν λόγω μύθους περιλαμβάνονται σύντομες διηγήσεις (ενίοτε έμμετρης μορφής), στις οποίες κυρίως τα ζώα (αλλά και οποιοδήποτε άλλο ζωντανό φυσικό στοιχείο, για παράδειγμα, τα φυτά) μιλούν μεταξύ τους, δρουν σαν άνθρωποι, διατηρώντας όμως τα φυσικά τους χαρακτηριστικά, και εκφράζουν ή –σε μεταγενέστερες μορφές– διατυπώνουν διδάγματα ηθικής ή πρακτικής σοφίας. Δηλαδή ο μ. με ζώα περιλαμβάνει γενικά ένα αφηγηματικό μέρος (συχνά με τη μορφή παροιμίας), στο οποίο διατυπώνεται ένα ηθικό δίδαγμα.
Τα αρχαιότερα δείγματα μ. με ζώα συναντώνται στους ανατολικούς λαούς, και ειδικά στην Ινδία, απ’ όπου προέρχονται οι συλλογές Παντσατάντρα και Χιτοπαντέσα. Στη Δύση δημιουργός των μ. με ζώα υπήρξε ο Αίσωπος, οι διηγήσεις του οποίου αποτελούσαν ευχάριστο εντρύφημα των μαθητών, όχι μόνο στα αρχαία αλλά και στα βυζαντινά χρόνια. Γι’ αυτό άλλωστε έχουν διασωθεί πολλές συλλογές μ. σε χειρόγραφα, με πολλές παραλλαγές και σε διαφορετική γλωσσική διατύπωση, γιατί τέτοιους μ. αναλάμβαναν να γράψουν οι μαθητές ως γλωσσική ή ρητορική άσκηση. Έτσι, εξαιτίας των πολλών παραλλαγών και μεταβολών, δεν είναι εύκολο να αναγνωριστεί η αρχική μορφή των αισώπειων μ. Ενώ όμως η γραπτή παράδοση παρουσιάζεται συγκεχυμένη, η προφορική παράδοση διέσωσε πληρέστερους τους νεοελληνικούς μ., οι οποίοι συμβάλλουν στην αποκατάσταση της αρχικής μορφής των διηγήσεων.
Δείγματα μ. με ζώα υπάρχουν επίσης στον Ησίοδο, στον Ηρόδοτο κ.α. Στους ρωμαϊκούς χρόνους το είδος καλλιέργησε ο Φαίδρος. Επίσης, κατά τον Μεσαίωνα το είδος είχε μεγάλη διάδοση. Ο Φαίδρος δεν ήταν γνωστός, αλλά κυκλοφορούσαν διασκευές σε πεζό και μιμήσεις των διηγήσεών του (ιδιαίτερα γνωστή, μεταξύ άλλων, ήταν μια συλλογή με τίτλο Romulus ή Aesopus latinus), ενώ δημιουργούνταν προφορικές παραδόσεις, από τις οποίες άντλησε ευρέως τα θέματά της η λαϊκή ευρωπαϊκή λογοτεχνία του 13ου και του 14ου αι. Ο μ. με ζώα κατέχει επίσης σημαντική θέση και στη νεότερη λογοτεχνία. Το είδος καλλιέργησαν στην Αγγλία ο Τζέφρι Τσόσερ τον 14o αι., έναν αιώνα αργότερα ο Τζον Λίντγκεϊτ (β’ μισό 14ου – α’ μισό 15ου αι.) και ο Ρόμπερτ Χένρισον (15ος αι.), ο Τζον Ντράιντεν τον 17o αι. κ.ά. Στην Ιταλία διαδόθηκε από τους Ανιόλο Φιρεντσουόλα και Αντόν Φραντσέσκο Ντόνα τον 16o αι. και αργότερα από τον αβά Κάστι κ.ά., ενώ στη Γερμανία από τον Λέσινγκ· στη Ρωσία καλλιεργήθηκε από τον Ιβάν Κριλόφ. Ο Γάλλος Λα Φοντέν, όμως, ήταν εκείνος που ανέδειξε το είδος σε υψηλή τέχνη. Κατ’ απομίμησή του, έγραψε χαριτωμένους μ. ο Έλληνας ποιητής Ιωάννης Βηλαράς.Αιθιοπική έκδοση των μύθων ζώων του Zαν ντε Λα Φοντέν, κορυφαίου μυθογράφου της Γαλλίας.Ο αισώπειος μύθος «Η αλεπού και ο κόρακας» σε λατινική έκδοση του 1501.
Οι μύθοι ζώων ήταν διαδεδομένοι σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς· στη φωτογραφία, «Η αρκούδα και οι πίθηκοι», εικόνα για το «Βιβλίο των μύθων», πιθανόν αιγυπτιακής προέλευσης (14ος αι.) (Πινακοθήκη Φριρ, Ουάσινγκτον).
Read 674 times Last modified on Πέμπτη, 01 Μαρτίου 2012 15:05

More in this category: « μυθολογία μυωξός »

Leave a comment

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.