Δευτέρα, 27 Φεβρουαρίου 2012 16:03

φωσφόρος

Written by
Rate this item
(0 votes)
φωσφόρος (Χημ.). Χημικό στοιχείο με σύμβολο Ρ· ανήκει στην πέμπτη ομάδα του περιοδικού πίνακα των στοιχείων. Έχει ατομικό αριθμό 15, ατομική μάζα 30,9, ένα σταθερό ισότοπο και έξι ραδιενεργά, με μαζικό αριθμό από 28 έως 34 και βραχύτατες περιόδους υποδιπλασιασμού, από 0,3 δευτερόλεπτα έως 25 ημέρες. Ο φ. δεν συναντάται ελεύθερος στη φύση, επειδή οξειδώνεται πολύ εύκολα, είναι όμως αρκετά διαδεδομένος με τη μορφή φωσφορικών ενώσεων. Τα σημαντικότερα ορυκτά του είναι οι απατίτες και οι φωσφορίτες (φωσφάτα), που συναντώνται σε μεγάλες ποσότητες στη Ρωσία, στην Κίνα, στο Μαρόκο και στις ΗΠΑ. 
Ο φ. ανακαλύφθηκε το 1669 από τον Γερμανό ερασιτέχνη αλχημιστή Χένινγκ Μπραντ, με εξάτμιση και συμπύκνωση της ουρίνης. Έχει πολύ σπουδαίο βιολογικό ρόλο και αποτελεί βασικό συστατικό των νουκλεοτιδίων, τα οποία αποτελούν τα μονομερή των νουκλεϊκών οξέων DNA και RNA, του ATP (τριφωσφορική αδενοσίνη), που αποτελεί το ενεργειακό νόμισμα των κυττάρων, και των φωσφολιπιδίων, τα οποία αποτελούν συστατικά των κυτταρικών μεμβρανών. Βρίσκεται σε όλα γενικά τα σπονδυλόζωα και στον ανθρώπινο οργανισμό (σε ποσοστό 0,9%), κυρίως στον μυϊκό, στον οστίτη και στον νευρικό ιστό. Στον φυτικό κόσμο συναντάται στις σύμπλοκες βιταμίνες· στα καλλιεργήσιμα εδάφη αποτελεί το 0,2% και στον γήινο φλοιό αντιπροσωπεύει γενικά το 0,1-0,12%. Ο φ. παρουσιάζεται σε διάφορες αλλοτροπικές μορφές, ως κίτρινος, ερυθρός και μελανός φ. Ο κίτρινος φ., που είναι ο κοινός φ., είναι στερεός, εύπλαστος, όπως το κερί, με λευκό-υποκίτρινο χρώμα, παραμένει αδιάλυτος στο νερό και διαλύεται εύκολα στον διθειάνθρακα. Έχει πυκνότητα 1,82, τήκεται στους 44°C και βράζει στους 280°C, ενώ στους 35-40°C αναφλέγεται απότομα στον αέρα, επειδή έχει μεγάλη συγγένεια με το οξυγόνο σχηματίζοντας πεντοξείδιο του φ. (Ρ2Ο5). Είναι πολύ δραστικός, έχει δύο αριθμούς οξείδωσης (+3 και +5) και ενώνεται ζωηρά σχεδόν με όλα τα στοιχεία. Είναι ισχυρότατο δηλητήριο, ικανό να προκαλέσει, σε ποσότητες μικρότερες του γραμμαρίου, ταχύτατο θάνατο. Παρασκευάζεται με θέρμανση σε ηλεκτρικές καμίνους των ορυκτών του, παρουσία πυριτίου και άνθρακα. Το προϊόν που παράγεται διατηρείται μέσα στο νερό, ώστε να αποφεύγεται η επαφή με το οξυγόνο του αέρα. Αρχικά είναι λευκό και κιτρινίζει με την έκθεσή του στον ήλιο. Χρησιμοποιείται για την παραγωγή του φωσφορικού οξέος, των καπνογόνων και των εμπρηστικών υγρών. Ο κίτρινος φ. είναι μια ασταθής μορφή, η οποία τείνει να μεταβληθεί σε σταθερή (ερυθρός φ.), στη συνήθη όμως θερμοκρασία η ταχύτητα μετασχηματισμού είναι ελάχιστη.
Ο ερυθρός φ. έχει πυκνότητα 2,34, είναι πολύ λιγότερο δηλητηριώδης, δεν οξειδώνεται τόσο εύκολα και παραμένει αδιάλυτος στον διθειάνθρακα. Παρασκευάζεται με θέρμανση του κίτρινου φ. στους 250-300°C, απουσία αέρα και παρουσία καταλυτών. Χρησιμοποιείται στα πυροτεχνήματα και στα σπίρτα. Ο μαύρος φ. έχει πυκνότητα 2,69, είναι στερεός, υπόφαιος, με μεταλλική στιλπνότητα. Παρασκευάζεται με θέρμανση του κίτρινου φ. στους 200°C υπό ισχυρότατη πίεση (12.000 Κg/cm2). Χρησιμοποιείται σε φωσφορικές ενώσεις που έχουν ευρύτατη εφαρμογή στη χημική βιομηχανία.
Οι σημαντικότερες ενώσεις του φ. είναι το φωσφορικό οξύ, τα φωσφορικά (βλ. λ.), τα φωσφοριούχα και τα οργανοφωσφορικά. Προϊόντα του φ. είναι επίσης η φωσφορίνη, οι χλωριούχες ενώσεις του και τα θειοφωσφορικά. Από τα ισότοπα αυτά, το 32Ρ και το 33Ρ χρησιμοποιούνται ως στοιχεία-ιχνηθέτες για τη σήμανση κυρίως των νουκλεϊκών οξέων. 

Ιατρική. Ο φ. είναι κύριο συστατικό της ζώσας ύλης, στην οποία βρίσκεται ως φωσφορική ένωση (ορθοφωσφορικό, πυροφωσφορικό, τριφωσφορικό παράγωγο κλπ.) ή σε οργανικές ενώσεις φωσφορυλιωμένες· από τα γνωστότερα και πιο ενδιαφέροντα παράγωγα είναι τα νουκλεϊκά οξέα, η τριφωσφορική αδενοσίνη και τα φωσφολιπίδια.
Στον ανθρώπινο οργανισμό, ο φ. είναι συγκεντρωμένος κυρίως στον ιστό των οστών με τη μορφή φωσφορικών αλάτων ασβεστίου και μαγνησίου. Οι ημερήσιες ανάγκες του ενηλίκου είναι περίπου 1,5 γραμμάρια, τις οποίες καλύπτει με τις τροφές, (κίτρινο του αβγού, μαγιά της μπίρας, αμύγδαλα, μικρές σαρδέλες, ξηρά τυριά, κρέας, δημητριακά). Στη θεραπευτική, η εφαρμογή του φ. είναι περιορισμένη σε μερικές οργανικές ενώσεις του, που αποδεικνύονται χρήσιμες ως αναρρωτικά και νευροτονωτικά. Ο ερυθρός φ. είναι βιολογικά αδρανής.
Read 1138 times

Leave a comment

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.